Toponymie

In het vorig rubriekje “Uitspraak” kon je over de mogelijke herkomst van de naam Altena lezen. Maar waar komen de andere straatnamen in onze wijk vandaan: Helenaveldstraat, Pluyseghemstraat, Nakkersgoed, Biesaard, Hoogmolenlaan, Abelenlaan, …? En wie waren Mina Telghuis en Pieter Pot?

(bron: Wat betekent mijn straatnaam? van Paul Wyckmans)

  • ALTENASTRAAT
    Het is bekend dat Kontich een krans van kastelen heeft gekend, die in handen waren van de rijke Antwerpenaars. In onze straatnaamlijst zijn de herinneringen aan deze al dan niet verdwenen “huizen van plaisantiën” vrij talrijk, en naast Boutersem, Groeningen, Pluyseghem en Tanghof, verschijnt er ook Altena. Dit goed, waarvan sporen werden gevonden tot in de 13de-14de eeuw, zou zijn naam kunnen gekregen hebben via de familie der heren van Diest, die langs de Van Hoorns ook de naam van Altena voerden. Een andere mogelijkheid is dat we de naam gewoon dienen te verstaan als “al te na”, d.w.z. al te dicht. Wat er dan precies mee bedoeld wordt – eventueel al te dicht bij Pluyseghem, waaruit het goed misschien is geplitst, of te dicht bij Boutersem gelegen kan niet meer worden uitgemaakt.
    In de jaren 1867 en volgende ontmoeten we de naam Altena als aanduiding van de hele woonbuurt nabij het gelijknamige kasteel. Officieel werd de naam Altenastraat ingevoerd in 1894 voor een relatief klein straatje dat op de oude Heerbaan uitgaf.
  • ANTWERPSESTEENWEG
    De grote verbindingsweg tussen Antwerpen en Mechelen, een van de slagaders van het oude Hertogdom Brabant, heeft eeuwenlang de naam Heerstrate (1398), Heerbaan (1587) of ’s Herenstraete (15de eeuw) gedragen, benamingen die zinspeelden op het openbaar karakter ervan: het was immers een straat voor het heer of leger maar tevens een aan de heer, aanvankelijk de hertog en later aan de stad Antwerpen toebehorende weg. De geschiedenis van zijn bestrating, onderhoud en tolheffing, is een waar epos. In de administratieve bescheiden van de 19de eeuw staat de oude weg als Grote Steenweg bekend en deze naam wordt ook thans nog wel in de volksmond gebruikt. Pas in 1888, dus veel later dan dit het geval is met het gedeelte van de Mechelsesteenweg, duidt men de weg van gemeentehuis naar Antwerpen ook met de gedifferentieerde naam Antwerpschen Steenweg aan.
  • EDEGEMSESTEENWEG
    Na in de loop der eeuwen verschillende namen te hebben gedragen, zoals Voetweg (15de eeuw), Potsdijk (16de tot 18de eeuw) en Binnenweg (19de eeuw), begon de verbindingsweg naar Edegem-Oude God in de bevolkingsregisters van 1877 als Edegemschen Steenweg zijn rechten op te eisen, naast de ook aldaar nog verschijnende Binnenweg.
  • HELENAVELDSTRAAT
    Ambtelijk werd deze straatnaam in 1930 ingevoerd. Als veldnaam of aanduiding van de streek aldaar komt Helenaveld echter reeds voor in de boeken van 1888-1891. In 1909 werd er een villa met aanpalende 12 ha door aangeduid. Helenaveld had zijn naam gekregen van de bewoners van het goed, nl. Charles Havenith en Hélène Van Put die zich te Kontich waren komen vestigen in 1883. Of villa en domein genoemd werd naar de echtgenote, dan wel naar de dochter Hélène Havenith (°1885 Kontich) kan niet met zekerheid uitgemaakt worden, en wellicht staan beide Helena’s aan de doopvont van deze straatnaam. Charles Havenith-Van Put was de zoon van Charles Havenith-Fuchs die in 1874 het Altenaklooster verkocht aan 3 Antwerpse geestelijken, waarna de zusters het als klooster gebruikten.
  • MINA TELGHUISLAAN
    Deze straat werd genoemd naar Mej. Wilhelmina Telghuis (° Verviers 1824, † Antwerpen 1907). Ze kreeg in het klooster van de Dienaressen der H.Harten van Jezus en Maria te Antwerpen (dat ze stichtte) de naam Mère Jeanne Françoise. Te Kontich richtte ze op het aanpalende domein en kasteel Altena een weeshuis en een wasserij op.
  • BIESAARD
    Deze anno 1575 geattesteerde veldnaam van Altena, die ‘vochtig perceel waar biezen groeien’ betekende, werd in 1963 als straatnaam in de Altenawijk gegeven.
  • HOOGMOLENLAAN
    Voor een der nieuwe straten tussen Altenastraat en Helenaveldstraat koos men op 31 mei 1963 de naam Hoogmolenlaan, om de herinnering vast de leggen aan de zogenaamde Hoogmolen of windmolen van Altena, die als Nieuwe Molen in het archief verschijnt in 1421, en van 1557 af de naam Hoogmolen draagt, waarschijnlijk wegens zijn boven de andere Kontichse molens uitrijzende constructie. De molen brandde af in 1590 en nadien bleef nog maar alleen de molenberg verlaten achter. Noteer dat de Nieuwe of Hoge Molen zich niet ter plaatse van de huidige gelijknamige straat bevond, maar aan de Heerbaan of Antwerpse Steenweg, tussen de tuin van Altena en de Helenaveldstraat stond.
  • STEENTJESLAAN
    Bij de benaming Abelenlaan lees je meer over die oude weg achter kasteel Altena, die in 1575 Abelenlei werd genoemd. Bij het begin van de 19de eeuw droeg diezelfde Abelenlei ook de naam Steentjeslei, vermoedelijk omdat ze met steentjes of kiezel belegd was. De Raad kende deze naam toe aan een der nieuwe straten tussen Altenastraat en Helenaveldstraat (1963), maar wijzigde ook hier het minder correct lei in laan.
  • NAKKERSGOED
    Een oude historische naam, waarmee van 1421 af het goed Altena ook werd aangeduid. Naar alle waarschijnlijkheid dient nakker als nekker, d.i. waterduivel begrepen te worden en krijgen we hier een herinnering aan de tijd toen de volksfantasie hofgrachten en andere wateren met geesten bevolkte.
  • ABELENLAAN
    Toen in 1963 de wijk Altena in volle expansie was, werd uit de oude namenvoorraad aldaar geput. De straat  werd in 1963 benoemd naar de in 1575 geattesteerde Abelenlei, een lei of berijdbare gemeenschapsweg, die weleer achter het kasteel Altena liep en de Mechelsesteenweg met de buurt van Pluyseghem verbond. Al valt de loop van de huidige straat wel niet volledig met de oude weg samen, toch blijft de naam herinneren aan de eenmaal met abelen of witte populieren beplante weg aldaar. Het thans minder correcte woord lei werd in de nieuwe benaming door laan vervangen. (zie ook Steentjeslei)
  • PIETER POTLAAN
    Pieter Pot was een belangrijk Antwerps koopman uit de 15de eeuw. Hij vestigde zich in 1419 te Antwerpen, kocht gronden en kastelen te Kontich o.a. Pluyseghem en Altena. Hij stichtte ook te Antwerpen de Pieter Potsabdij en overleed er in 1450.
  • BOCHTSTRAAT
    De straat werd niet benoemd wegens de ‘bocht’ of knik die ze maakt van 90°, maar omdat ze gelegen is waar zich anno 1575 het perceel Grote Bocht van Altena bevond. Een bocht was in onze vroegere landbouweconomie een zogenaamde schutbocht of afgesloten, omheind perceel, waarin de schutter het loslopend vee opsloot, tot de eigenaar van de dieren de veroorzaakte schade had goedgemaakt.
  • PLUYSEGHEMSTRAAT
    De Pluyseghemstraat blijkt enigszins van tracé veranderd te zijn in de loop der 19de – 20ste eeuw, want onder haar vroegere naam Pluyseghemweg liep ze recht naar het Pluyseghemhof, waaraan ze natuurlijk haar naam dankt. Plusegem, het ham of heem van Pluso en zijn verwanten, is een vroeg-middeleeuwse nederzetting, waarvan de oudste bewijsplaats in de documenten in 1250 te situeren is. Later werd Pluyseghem een leen- of laathof, dat zijn bestaan tot in de 19de eeuw kon voortzetten als kasteel. De hoeve Schroyens was er, als sneerhof, het laatste spoor van.

2 Reacties op “Toponymie

  1. Ik lees hier in de rubriek Altenastraat: officieel werd de naam Altenastraat ingevoerd in 1984 voor een relatief kein straatje enz… Moet dat niet 1884 zijn, want in de vorige eeuw bestond de straat al in 1963!

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s